تصویر برگزیده

عباس تربن در گفتگو با «آرتنا»:

جایزه گام اول محل قضاوتی صادقانه و دور از رابطه بازی است

آرتنا: آرتنا: داورها هنگام امتيازدهي به موارد ديگري نيز توجه داشتند و خود را محدود به چند متغير مشخص نكردند.

گفت و گو: حامد حامدی
به گزارش خبرگزاری هنر «آرتنا»، عباس تربن شاعری است که سالهاست برای کودکان و نوجوانان می نویسد.او علاوه برشاعری و نویسندگی حضور پر رنگی هم در نشریات کودک و نوجوان دارد. تربن با وجودی که شعر و ادبیات و هنر را قابل داوری نمی داند جزو داوران چهارمین جایزه ی کتاب گام اول بود. او جایزه ی گام اول را فرصتي براي چهره‌هاي جواني می داند كه در رابطه‌بازي صفحه‌هاي ادبيات مطبوعات شانسي براي معرفي خود و شعرشان به دست نياورده‌اند و محلی برای قضاوتی صادقانه در باره شاعران جوان می داند.


فکر می کنید مجموعه ی کاملی از کتاب های گام اولی را داوری کردید؟
تا آنجا كه حافظه‌ام ياري مي‌كرد، مجموعه‌شعري نبود كه در سال گذشته ديده باشم و در فهرست كتاب‌هاي داوري نباشد. از طرفي با توجه به دقتي كه دبيرخانه و بخش اجرايي جايزه‌ي گام اول در جمع‌آوري مجموعه‌شعرها و نيز ارتباط گيري با ناشرها داشت (چيزي كه در ساير جايزه‌ها مثل جايزه‌ي كتاب فصل اتفاق نمي‌افتد!)، در نهايت پاسخ اين سؤال را اين‌طور مي‌دهم: بله!

کیفیت و کمیت کتاب های داوری شده چه گونه بود؟
از نظر كمي مجموعه ‌شعرها درسطح قابل ‌قبولي بودند، اما بسياري از مجموعه‌شعرها از كيفيت مناسب برخوردار نبودند و در بهترين حالت در دسته‌ي شعرهاي مهدكودكي و آموزشي قرار مي‌گرفتند.
اگر مقایسه ای با سالهای پیش بکنیم روند رو به رشد است یا ...؟!
البته من تنها امسال در جمع داوران جايزه‌ي گام اول حضور داشته‌ام، اما فكر نمي‌كنم تفاوت محسوسي نسبت به سال‌هاي گذشته قابل مشاهده باشد. متأسفانه تعداد شاعران جواني كه به‌طور جدي در حوزه‌ي شعر كودك و نوجوان فعاليت مي‌كنند، از انگشتان يك دست تجاوز نمي‌كند و مجموعه‌شعرهاي شاخص دوره‌هاي گذشته و نيز اين دوره، متعلق به همان چهره‌هاي آشناست كه در اين سال‌ها شعرهايشان را در مطبوعات كودك و نوجوان خوانده‌ايم.


ملاک های اصلی داوری برای گام اول چه بود؟ این ملاک ها برای کتاب های گام چندم! فرق می کند؟
قبل از پاسخ گفتن به اين سؤال، اشاره به اين نكته ضروري است كه شعر و به ‌طورعام ادبيات و هنر داوري‌پذير –لااقل از نوع جشنواره‌اي- نيست. اما از آنجا كه هدف اين جشنواره در بخش شعر تشويق و معرفي يك شاعر جوان به جامعه‌ي ادبي است، سعي كرديم مجموعه‌شعري را انتخاب كنيم كه از تجربه‌هاي پخته‌تري برخوردار باشد. جايزه‌ي گام اول، فرم داوري واحدي را در اختيار ما قرار داد كه در آن ملاك‌ها با سقف امتياز هر بخش تعيين شده بود. اين ملاك‌ها اغلب از اصول ادبي و عناصر شعري ذكر شده در كتاب‌هاي تئوري شعر استخراج شده بود: از شاعرانگي زبان گرفته تا خلاقيت در نگاه يا حضور عاطفه. البته طبيعتاً داورها هنگام امتيازدهي به موارد ديگري كه در اين فرم نمي‌گنجيد نيز توجه داشتند و خود را محدود به چند متغير مشخص نكردند.
بسياري از اين آيتم‌ها در داوري كتاب‌هاي به‌قول شما گام چندم نيز مدنظر قرار خواهند گرفت؛ با اين تفاوت كه انتظار مي‌رود شاعران باتجربه‌تر چهره‌ي مشخص‌تر و نيز پخته‌تري از خود در شعر به نمايش بگذارند و از تكرار خود در ابعاد گوناگون بپرهيزند.


اصلا خود جشنواره گام اول را چه طور ارزیابی می کنید؟ بودنش لازم است؟ حجم رشته هایی که داوری می شود ، تفکیک حوزه ها و ...
صددرصد! در اين آشفتگي بازار كتاب و ناخالصي صفحه‌هاي ادبيات مطبوعات، جشنواره‌ي گام اول به‌ شرط داشتن دقت در انتخاب داوران بي‌طرف و صاحب صلاحيت نقد و بررسي، مي‌تواند قضاوتي صادقانه درباره‌ي تجربه‌هاي شاعران جوان داشته باشد و هر سال چهره‌هاي تازه‌اي را به جامعه‌ي ادبي و مخاطبان معرفي كند.
به نظر شما تفاوت این جشنواره با جشنواره های دیگر کتاب در چیست؟ ایا فقط در تازه کار بودن مولفان و نویسندگان است؟ اصلا لفظ تازه کار درست است ؟
به‌هرصورت اين جشنواره برخلاف جشنواره‌ها و جايزه‌هاي ديگر مثل كتاب فصل، كتاب سال، جشنواره‌ي كانون و... كتاب اول بودن مؤلف را شرط شركت قرار داده و به اين ترتيب، به دايره‌ي مشخص‌تري براي بررسي دست پيدا كرده است. همان‌طور كه در سؤال قبل اشاره شد، اين مي‌تواند فرصتي براي چهره‌هاي جواني باشد كه در رابطه‌بازي صفحه‌هاي ادبيات مطبوعات به‌خصوص در بخش بزرگسال شانسي براي معرفي خود و شعرشان به دست نياورده‌اند.
فكر نمي‌كنم هر مؤلف كتاب ‌اولي‌اي تازه‌كار باشد. مثلاً برگزيده‌ي بخش شعر نوجوان جشنواره‌ي اين دوره، سال‌هاست كه در مطبوعات كودك و نوجوان مطلب منتشر مي‌كند و اهالي جدي اين حوزه او و آثارش را به خوبي مي‌شناسند. فكر مي‌كنم پاشنه‌ي آشيل جايزه‌ي گام اول در همين عدم تعيين شرط سني مناسب نهفته باشد؛ جوان‌گراييِ جايزه‌ي گام اول علاوه بر اولين كتاب بودن بايد در سن شاعرها نيز اتفاق بيفتد.


خودتان از داوریتان راضی بودید؟ فکر می کنید حق به حق دار رسید؟
بله، خوشبختانه در بخش شعر كودك و نوجوان، چه از نظر كيفيت مجموعه‌ها و چه از نظر تعداد كانديدهاي نهايي شرايطي وجود داشت كه انتخاب برگزيده‌ي نهايي را نسبتاً آسان مي‌كرد. در واقع بين نفر برگزيده با بقيه‌ي كانديدها اختلاف چشمگيري ديده مي‌شد كه رأي‌هاي انفرادي داوران را بسيار به هم نزديك مي‌كرد.

شما یک برگزیده داشتید و یک تقدیری، چرا اول و دوم و سوم انتخاب نکردید؟
البته مجموعه‌شعر برگزيده‌ي هيأت داوران در بخش نوجوان و مجموعه‌شعر تقديري مربوط به بخش كودك بود. متأسفانه كيفيت مجموعه‌شعرهاي كودك انتخاب اثري را به‌عنوان اثر برگزيده ناممكن مي‌كرد و بنابراين به معرفي اثر تقديري در اين بخش اكتفا كرديم. البته در نهايت نگاه داوران اين‌طور بود كه در هر دو بخش اثري موردتوجه قرار گيرد، اما نه به قيمت از دست رفتن و زيرپا گذاشتن اعتبار جايزه. بنابراين تنها دو اثر را كه قابل‌دفاع‌تر بودند، انتخاب كرديم.


اتفاق قابل توجه در این دوره ی گام اول یا بهتر است بگوییم اتفاق قابل توجه این سال های شعر کودک و نوجوان چاپ شعر سپید یا آزاد برای نوجوانان بود که جزو برگزیدگان شما هم بود .روند سپید سرایی را برای نوجوانان و کودکان –تجربه ی آقای سید آبادی و جناب تولایی – چگونه می بینید؟
بايد حساب تجربه‌ي قالب سپيد را در شعر نوجوان از شعر كودك جدا كرد. صحبت درباره‌ي سرودن شعر سپيد براي كودكان، فرصتي ديگر و مجالي مفصل‌تر مي‌طلبد؛ اما شخصاً معتقدم گرفتن وزن عروضي از شعر كودك، كاري شبيه حذف چرخ از دوچرخه -بدون وجود جايگزيني مناسب- است!
همان‌طور كه اشاره كرديد امسال هيأت داوران در بخش نوجوان مجموعه‌شعري را كه از قالب غيركلاسيك برخوردار بود، برگزيده كرد. البته پيش از اين و در اواخر دهه‌ي هفتاد نيز شاهد چاپ مجموعه‌شعر سپيد نوجوان از سوي شاعران جوان بوديم كه متأسفانه با سكوت و طرد اهالي ادبيات نوجوان روبه‌رو شد. اين هم يكي از خوبي‌هاي جايزه‌ي گام اول است كه با فاصله‌اي كمتر از ده سال، به تجربه‌هاي تازه فرصت بروز و حضور مي‌دهد. جالب است بدانيد كه جايزه‌ي گام اول در شرايطي اين كتاب را برگزيده كرد كه هنوز بيشتر كارشناسان شعر ناشران به‌خصوص دولتي، حاضر به تأييد مجموعه يا حتي تك‌شعر سپيد نيستند.


شما ارتباط زیادی با مخاطب کودک و نوجوان دارید و قاعدتا باید سلیقه شان را به خوبی بشناسید .فکر می کنید اگر کودکان و نوجوانان هم داور بودند در بین کتاب هایی که شما داوری کردید همین انتخاب را می کردند؟
وضعيت ناگوار شعر نوجوان امروز، اين درس را به من داده كه خود را نماينده‌ي قشر خاصي ندانم و با اطمينان از نظر و سليقه‌ي او و از جانب او صحبت نكنم. بنابراين بهتر است بگويم: نمي‌دانم! اما بازخوردي كه از چاپ شعرهاي برگزيده‌هاي شعر كودك و نوجوان امسال -به‌خصوص در بخش نوجوان- در مطبوعات ديده‌ام، مثبت بوده است.

اقدام شما برای انتخاب کتابی با شعر های سپید اقدامی جسورانه بود، بازخورد چنین انتخابی را در جامعه ی ادبی و غیر ادبی چه طور می بینید؟
ببخشید منظورم از غیر ادبی افرادی هستند که تنها دنبال سر و صدا کردنند.
فكر نمي‌كنم اين انتخاب تأثيري در سليقه‌ي ناشران و سواد كارشناسان شعر آنها بگذارد. متأسفانه بايد اعتراف كنم كه بسياري از كارشناسان شعر ما در بخش نوجوان، تفاوت شعر سپيد را با نثر تشخيص نمي‌دهند و خودشان در عمرشان يك شعر سپيد هم نسروده‌اند. در اين سال‌ها تنها يكي‌دو نفر مثل بيوك ملكي و مصطفي رحماندوست از چاپ چنين تجربه‌هايي پشتيباني كرده‌اند و مثلاً در همين جايزه‌ي گام اول اگر دبير علمي جواد محقق نبود، چه‌بسا امكان چنين انتخابي يا لااقل انتشار و اعلامش وجود نمي‌داشت!


احتمالا با این انتخاب باید منتظر سرایش شعرهای زیاد سپیدی برای نوجوانان باشیم .این اتفاقی خوب است با ...!
به‌نظر من مسأله‌ي شعر نوجوان ما لزوماً قالب نيست؛ مشكل در بي‌صداقتي و رياكاري بيشتر شاعران نهفته است كه توجهي به نوجوانان، دغدغه‌ها و دنيايشان ندارند. بنابراين سرودن تعدادي شعر سپيد نوجوان، آن‌هم به‌شكل كوركورانه و از روي مُد ، دردي را دوا نخواهد كرد. فكر مي‌كنم اتفاق خوب وقتي مي‌افتد كه يك‌قدم براي شناخت نوجوانان به جلو برداريم.


شما قبلا گفته بودید با داوری هایی از این دست مشکل دارید .همچنان براین عقیده اید؟
بله، پيش‌تر نيز اشاره كردم كه شعر، بزرگتر از آن است كه بر كفه‌ي ترازوي جشنواره‌ها بگنجد! اما فايده و نتيجه‌ي جشنواره‌‌اي مثل گام اول چنان قابل‌توجه است كه به برگزاري و خطركردنش مي‌ارزد. از طرفي با تأكيد بر تجربه‌ي حضور در جمع داوري امسال مي‌توانم بگويم كه معمولاً فاصله‌ي اثر برگزيده با بقيه‌ي آثار چنان زياد است كه كار انتخاب را آسان مي‌كند؛ چيزي كه در جايزه‌هاي ديگر مثل كتاب سال يا كتاب فصل شاهدش نيستيم.

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید