ماه رمضان
تصویر برگزیده

دکتر سیامک بهرام پرور در گفتگو با «آرتنا»:

شعر عاشورایی تنها برای ادای تکلیف نیست

آرتنا: آرتنا: اشعار عاشورایی سفارشی، انبوه تولید می شوند و در جشنواره ها عین کالای مصرفی استفاده می شوند و به همان سرعت از یادها می روند.

zoom
شعر عاشورایی تنها برای ادای تکلیف نیست

گفت و گو: علی سلیمانی

به گزارش خبرگزای هنر «آرتنا»، سیامک بهرام پرور شاعری پزشک است. از او تا کنون کتاب های عطر تند نارنج (مجموعه غزل )، بر تابی از ترانه ( ترجمه و بازسرایی شعرهای نزار قبانی )، به رنگ نارنگی ( مجموعه غزل)  و  گمگشتگان  (ترجمه نوولی از ساموئل بکت) له چاپ رسیده است. او سال هاست در زمینه ی نقد ادبی با نشریات و مجلات همکاری می کند.

1–  اول بد نیست شعر عاشورایی را تعریف کنیم.
تعریف شعر اصولا خیلی کار علمی ای نیست! اما آن چه در گستره ادبیات ما اصطلاحا به عنوان شعر عاشورایی نام گرفته است، شعرهایی ست که در مورد واقعه عاشورا و فلسفه آن و دلایل آن و تبعاتش سروده شده است. شک نیست که این تعریف خیلی ناقص است! چرا که مثلا حقیر فکر می کنم شعری که از اندیشه امر به معروف و نهی از منکر تبعیت می کند قطعا عاشورایی ست یا مثلا شعری که در ستایش آزادگی ست و ...

2 – مشخصه ی شعر های عاشورایی موفق چیست؟
در هر شعری ملاک موفقیت نواوری و خلاقیت و نگاه تازه است. استفاده چندین باره از موتیف های عاشورا بدون هیچ خوانش جدیدی از آنها و پرداخت شعاری به مساله عاشورا سبب می شود که شعر از شاعرانگی تهی و به سمت آماده نویسی و شعاری شدن برود و از رسالتش باز بماند. فکرمی کنم شعر موفق شعری ست که از این دامچاله ها می رهد و نگاهی نو یا لااقل زاویه دیدی تازه را در مقابل چشم می گشاید.

3 – جایگاه شعر عاشورایی در ادبیات آیینی کجاست؟
شک نیست که مهمترین واقعه مذهب تشیع عاشوراست. برای یک کار هنری این واقعه همه عناصر دراماتیک لازم را در داخل خود دارد. از حماسه تا سوگ، از نماد تا اسطوره و ... متاسفانه همان پرداخت شعاری که گفتم ما را از بسیاری از وجوه قابل پرداخت در عرصه هنر غافل ساخته است . 

4 – آگاهی از روایات چه نقشی در ادبیات آیینی دارد؟
قطعا موثر است. ساده ترین کارکرد بهره گیری از گوشه های تاریخی ست که کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. در مرحله های بعد شناخت دقیق فلسفه عاشورا و نیز آگاهی از شخصیت عناصر در گیر در این واقعه، اعم از کاراکترهای مثبت و قدسی و کاراکترهای منفی و دوزخی به پرداخت بهتر اثر کمک خواهد کرد. ضمن اینکه از پرت و پلا گویی و نیز احیانا اساعه ادب به ساحت بزرگواران این حادثه خواهد کاست. گاهی مدح های ما  شبیه به ذم می شود به واسطه همین بی اطلاعی ها!

5 – نقاط قوت و ضعف جشنواره هایی که به  شعرعاشورایی می پردازند چیست؟
جشنواره ها اصولا مبارک اند! هر جا نشستی برای شعر برپا می شود باید پاس داشته شود و حمایت شود چون عصاره فرهنگ ما شعر است. شک نیست که ادبیات ایینی به طور کل و ادبیات عاشورایی به طور خاص در این سال ها بیشتر مورد توجه بوده اند. این توجه اثرات مثبت و منفی دارد. مثبت اش سوق دادن شاعران به درک بهتر این واقعه و البته به تبع ان سوق دادن فرهنگ عمومی و منفی اش سفارشی کردن برخی از آثار موجود است. همان دست آثاری که نه تنها کشف و خلاقیت مناسب را ندارند بلکه گاه حتی ارتباط حسی مستحکمی نیز با مخاطب برقرار نمی کنند چون شاعر از سر شیفتگی نسروده است! چنین آثاری به نظر من در بهترین حالت ادای تکلیف است و با هنر فاصله پیدا می کند.

6 – با توجه به این که دستی در نقد دارید روند چاپ کتاب های آیینی توسط شاعران جوان را چه طور می بینید؟
خوشبختانه یکی دو انتشارات به شکل تخصصی در زمینه شعر جوان آیینی در دو سه سال اخیر فعال شده اند. این روند مبارکی ست. اما مهمتر از همه کتاب چاپ کردن ها توجه به کیفیت آثار و البته پخش مناسب برای رسیدن به دست مخاطب است. ما جدا در این زمینه ضعف داریم. پخش کتاب در کشور ما فاجعه بار است. کتاب های خوبی در زمینه شعر منتشر می شود که در صورت رسیدن به دست مخاطب قطعا مورد توجه قرار خواهند گرفت اما کتاب ها در انبارها می مانند و به مخاطب نمی رسند. چرخه توزیع کتاب ما از انبارهای پخش تا کتابفروشی ها نیاز به توجه جدی دارد.

7 - اگر تحلیل و مقایسه کیفی و کمی شعر عاشورایی قبل و بعد از انقلاب داشته باشیم به چه نتیجه ای می رسیم؟
شعر عاشورایی پیش از انقلاب یک جریان منسجم نبود و هر شاعری در گوشه عزلت خود شعری از سر ارادت یا حتی گاه از سر پیوند زدن وقایع روز با آن واقعه بزرگ می نوشت و گاه چاپ هم می کرد اما مسلما حمایت نمی شد. این بنا به جواب هایی که در بالا هم دادم می تواند دو منظر پیدا کند: یکی این که بد بود چون حمایت نمی شد و یکی اینکه چندان هم بد نبود چون ان که مینوشت قطعا درد دین داشت و دغدغه عاشورا که ان همه عدم حمایت و حتی خطر رابه جان می خرید برای عقیده اش.
این سال ها اما ماجرا کاملا برعکس است. شاعر آیینی مورد توجه است و تشویق می شود. این خیلی خوب است. تعداد شاعران آیینی مان زیاد شده و به خصوص در نسل جوان اصلا وضعیت قابل مقایسه با سال های پیش از این نیست. شعرهای خوب هم کم نیست انصافا. اما یک معضل داریم. چنان که گفتم سفارشی نویسی. نوشتن برای بهره گیری از همین حمایت و توجه و در نتیجه خلق آثاری که شأن عاشورا و عمق اندیشگی و عاطفه آن را پاس نمی دارند. این دست از اشعار انبوه تولید می شوند و در جشنواره ها عین کالای مصرفی استفاده می شوند و به همان سرعت از یادها می روند. این ربطی به واقعه عاشورا ندارد که هم اتفاقی یگانه است که افتادنش هزار پیش زمینه داشت و هم قرن هاست هر سال به یادش اشک ریخته می شود و خواهد شد. 

8 – شعر آیینی چگونه ماندگار می شود؟
در ادامه حرف های بالا عرض می کنم که هر چه شعر به جوهره عاشورا نزدیک باشد، عین خود این واقعه ماندگار خواهد شد. هر چه شاعر با خود و ایمانش صمیمی تر باشد و هر چه از توانایی های هنری خویش بهتر استفاده کند و هر چه این واقعه را عمیق تر بشناسد بهتر می تواند ترکیب احساس و تکنیک و اندیشه را به خوبی کنار هم بنشاند و شعری درخشان تر خلق کند. چنین اشعاری در شعر جوان این سال ها کم خلق نشده اند و مسلما خلق خواهند شد. من فکرمی کنم هم نیمه پر لیوان و هم خالی اش را باید با هم دید. از این منظر است که عرض می کنم ما بی شک در ادبیات آیینی پیشرفت داشته ایم هر چند کاستی های فراوانی هم داریم. به گمانم شاید تجمیع کنگره های عاشورایی چنان که تجمیع کنگره های رضوی و علوی و دفاع مقدس و ... و پرهیز از کارهای موازی و اتلاف نیرو و انجام دادن باری به هر جهت کنگره ها، در کنار داشتن دبیرخانه دائمی و پیگیری شاعران برجسته هر دوره و حمایت از آنها و کشف استعدادهای تازه از طریق رصد کردن ادبیات تخصصی آیینی هر کنگره و مواردی از این دست سبب می شود که کمیت و کیفیت آثار تولید شده به هم نزدیک تر شود. آن موقع شاید یک کنگره برگزار شود با 30 شعر عالی نه 10 کنگره که هر کدام شاید تنها دو سه شعر خوب و قابل توجه دارند. همین سبب خواهد شد که مثلا کنگره سراسری شعر عاشورا یک اتفاق ویژه بشود برای همه: چه شاعر چه مخاطب و چه ارباب رسانه.

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید