ماه رمضان
تصویر برگزیده

اختصاصی آرتنا/

بررسی نقش و تاثیر قصه های مذهبی بر مخاطبان

آرتنا: قصه گویی هنری ارزشمند است که دربردارنده دانستگی های انسان است و در زندگی هر قوم ریشه دارد. قصه مخاطب را در همه ی جوانب زندگی راهنمایی کرده و با گسترش تخیل، تجربه های بسیاری را فراهم آورده، خلاقیت را برانگیخته و با جهان وسیع فرهنگ و تاریخ و اطلاعات آشنا سازد.

zoom
بررسی نقش و تاثیر قصه های مذهبی بر مخاطبان

نوشته: ملوک هاشمی /قصه پژوه، داور قصه گویی، برگزیده ی جشنواره های قصه گویی کانون وکارشناس فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان ایلام / خبرگزاری هنر «آرتنا»

قصه گویی چیست؟
قصه گویی هنری ارزشمند است که در بردارنده ی دانستگی های انسان از نظام اجتماعی ،معنوی ،طبیعی و مادی اوست و در بنیان دینی، آیینی، تاریخی اسطوره ای، سنت های اقلیمی و عرفی زندگی هر قوم ریشه دارد. قصه گویی می تواند تمام مسایل مربوط به زندگی را در بر بگیرد و مخاطب (مخصوصا کودکان و نوجوانان )را در همه ی جوانب زندگی راهنمایی کند و با گسترش تخیل آنان، تجربه های بسیاری را برایشان فرهم آورد و خلاقیت شان را برانگیزد و علاوه بر اینکه اوقات فراغت آنان را دلپذیر و سودمند کند، آنان را با جهان وسیع فرهنگ و تاریخ و اطلاعات منطقه ای، بومی آشنا سازد.

قصه گو کیست؟
((قصه گو، فردی است علاقه مند و مشتاق که ضمن انتخاب قصه ای متناسب با روحیات مخاطب، آن را با تمرین و مهارت در مکانی مناسب و در زمانی مطلوب با ابزار یا بدون ابزار، قصه ی موردنظر را برای فرد یا افرادی تعریف کند.)) ((سایت پلاک 44:مقاله ی قصه، قصه گویی،مخاطبان و فلسفه‌ی آنها.تالیف» نگارنده-21/1/93))

چرا بايد قصّه گفت؟
در تمام جوامع،خصوصا جوامع شرقي، ادبيات به‌عنوان يکي از ارکان مهم و مؤثّر در تعليم و تربيت است و در تقويت آموزه‌هاي اخلاقي، انساني، عاطفي، ملّي، مذهبي و اجتماعي نقش مهمي دارد. قصّه و قصّه‌گويي بخشي از هويت فرهنگي جوامع شرقي است اگر نيم نگاهي به تاريخ قصّه‌گويي در اين نوع جوامع داشته باشيم درمي‌يابيم که گفتن يک قصّه‌يک فضيلت مهم اجتماعي وعاطفي بوده است هنوز داستان‌هاي هزار و يک شب، شهرزاد قصّه‌گو، قصّه‌گويي در شب‌هاي چله، قصّه‌گويي پدربزرگ و مادربزرگ و... را از ياد نبرده‌ايم.قصّه‌گويي در جوامع شرقي خصوصاً ايران زمين، سنتي است زنده و ديرينه. رويکرد اين سنت توجّه به غناي ادبيات فولکلور و شفاهي و نيز گرايش‌هاي دروني ايرانيان به شنيدن قصّه است، به همين دليل قصّه‌گويي به‌عنوان يک عامل مثبت و مؤثّر در تربيت و تغيير رفتارها عمل کند.
مربي، اولیای تربیتی و والدین ، قصّه مي‌گويند چون مي‌خواهند آموزه‌هاي تربيتي را در قالبي شيرين، جذاب، تأثيرگذار و مطلوب به مخاطبان انتقال دهند.
فرهنگ و هنر و ادب ايران زمين رابطه‌اي تنگاتنگ با زندگي قصّه‌گو دارد، قصه گو با انتخاب يک قصّه‌ي مناسب و قابل نقل به نوعي با ادبيات سر و کار پيدا مي‌کند و به شيوه‌اي هنرمندانه و جذاب قصّه را به مخاطب انتقال مي‌دهد و در مجموع بر غناي فرهنگي جامعه مي‌افزايد. قصه گو، قصّه مي‌گويد تا براي ساختن فردا به کودکان و نوجوانان کمک کند، آن‌ها را هدايت مي‌کند تا در مسير حرکت قرار گيرند، قصّه‌گويي يک هنر ارزشمند شرقي است که در سال‌هاي اخير جوامع غربي نيز به اهميت و تأثير آن پرداخته‌ و با برنامه‌ريزي اصولي و هدفمند در اين راستا حرکت‌هاي ارزنده داشته‌اند.))   (خبرگزاری هنرآرتنا:14/10/93)

ضرورت پرداختن به قصه گویی دینی و مذهبی
 پرداختن به قصه های دینی مذهبی ارزش و اعتبار خاص خود را دارد . زیرا قصه گویی را در خدمت انتقال و فهم آسمانی ترین کلام و برترین سخن قرار داده و پیامبر گونه کلام خدا را با بیانی هنرمندانه به بندگان پاک و معصوم یعنی بچه ها می رساند.  امتیاز دیگر این نوع قصه گویی ها  پرداختن به شیوه های هنر مندانه و جذاب است برای تقویت  خدا پرستی و دین داری مخاطبان .  آنچه در روزگار ما از طرف برخی از دشمنان آگاه و دوستان نادن نسبت به دین و دین داری اعمال می شود ،متاسفانه باعث بروز  فاصله بین دین و مردم شده و یک بی اعتنایی خطر ناکی را به ویژه در بین  جوانان و نوجوانان به وجود آورده است که  این حرکت خاموش مخرب ،وظیفه ی مربیان و اولیاء تربیتی را نسبت به این مهم بیشتر کرده که بتوان آموزه های دینی و پیام تربیتی  را در قالب هنر برای رشد فضایل اخلاقی  و تقویت تربیت دینی به مخاطب ارائه داد  .  کار مربی هنرمند در تربیت دینی آن است که  که با اسفاده از خلاقیت خود ،لحظه های نشاط آور و احساسات شور انگیز مفاهیم دینی و آیات هستی را به متربی عرضه کند و مربی هر گونه آموزش دینی و یا انتقال مفاهیم دینی را باید با هنری شوق انگیز در هم آمیزد تا اثر آن افزایش یابد که گفت :
ادب را در آویختیم و هنر       که آن را فزاییم زین ره اثر
پس در تربیت دینی کودکان و نوجوانان ،((میل)) کودک ونوجوان را بستر انتقال پیام تربیتی بگردانیم . حضرت علی علیه السلام می فرماید:
((ان القلوب اقبالا و ادبارا فاتواها من قبل اقبالها)) ( برای دل ها میل و ادباری است ،دل ها را از ناحیه ی میل آنها به دست آورید)

مکان های قصه گویی
امکان قصه گویی مذهبی در همه جا هست.مساجد، امامزاده ها، کارگاه های ادبی وهنری،گودهایی قصه گویی مراکز فرهنگی هنری کانون پرورش فکری ،کلاس های درس، اتاق؛حتی خوابگاه و اردو گاه هاو...اما به نظر می رسد، یکی از مکان های مناسب قصه گویی مذهبی، مساجد و حسینیه ها و امامزاده ها (با رعایت مسایل ومباحث شرعی)است.
قصه گو با بهره گیری از امکانات موجود در این مکان های مقدس،می تواند اندیشه های مورد نظر در متن قصه را به مخاطبان منتقل نماید.
در مکان های مذهبی،مکان انتقال بهتر وکامل تر و مطلوب تر مفاهیم قصه هست.انتقال حس در قصه با بهره گیری از معنویت موجود و نیز تسلط و توان مندی قصه گو  آماده سازی ذهنی مخاطبان و شنوندگان، در اثر گذاری مفاهیم مذهبی و دینی و آیینی و اعتمقادی و ارزشی به مخاطبان، بسیار مهم و موثر است؛که در انتقال این اندیشه ها فضا نیز می تواند نقش موثری داشته باشد.

ویژگی های یک قصه گوی خوب:
از جمله شرایط یک قصه گوی موفق با اجرای زیبا وجذاب:
- آشنایی به فنون و مهارت های قصه گویی
- توانایی قصه گفتن به زبان محاوره ای
-  آشنایی قصه گو با مسایل محیطی و فرهنگی خاص قصه
- استفاده از منابع مناسب و انتخاب درست قصه
- تسلط کامل بر قصه
- اجرای ساده و بی پیرایه و پرهیز از عواملی که قصه را به سمت نمایش سمت وجریان می دهد.
- ابتکار و خلاقیت در جذب مخاطب
- تسلط کامل بر قصه و واژگان
- داشتن لحن و کلام مناسب
((تسلّط او(قصه گو)) بر سيگنال‌هايي است که در هنگام گفتن قصّه براي مخاطب مي‌فرستد و سيگنال‌هايي که از مخاطب مي‌گيرد.رد و بدل سيگنال‌ها ميان  قصّه‌گو و مخاطب، ميزان توانمندي و قدرت انتقال قصّه از جانب قصّه‌گو را نشان مي‌دهد. بي‌شک تقويت اين قدرت و مسلّط بودن بر نحوه‌ي انتقال و ارائه‌ي آن مي‌تواند اجراي قصّه‌گو را براي هميشه ماندگار کند.))   (خبرگزاری هنر:آرتنا/14/10/93)

انتخاب متون:
قصه گویی که می خواهد قصه اش بر دل و جان وروح روان واندیشه وذهن مخاطب و شنونده اش اثر بگذاردو ماندگار باشد،. مفاهیم تربیتی و اخلاقی و اعتفادی را با استفاده از هنرقصه گویی به مخاطب متتقل نماید،می بایست در انتخاب موضوع و متون برای قصه گویی همت و تلاش ویژه ای داشته باشد.
معمولا متون مذهبی با توجه به ویژه گی های خاص خودو تکرار در قالب های کتاب،سینما ،کارتون،روخوانی کتاب فلش کارت،نرم افزارهای مذهبی ،الواح فشرده و..برای مخاطبان،آشناو ملموس و موضوعات آن معمولا اندکی((لو))رفته است،ضروری است که قصه گو با دقت در متون و مطالعه ی عمیق و دقیق آنها قصه هایی را انتخاب نماید که احتمال تکراری بودن موضوع آن برای مخاطبان به حداقل رسیده باشد.
شناسایی نوع نیاز مخاطب،رعایت تناسب سنی متن با گروه سنی مورد هدف را در نظرداشته باشد.

قرآن کریم،اصلی ترین منبع قصه های دینی
 قران کریم از هنگام نزول تاکنون ،سرچشمه پیدایش و سرمایه پرورش بزرگ ترین و پاک ترین روح ها و زیباتریت و بدیع ترین آفرینش های بشری بوده است.این کتاب آسمانی می خواهد به انسان ها یک سری آداب و اصول را آموزش دهد تا بر اساس آن زندگی بهتری پیش رو داشته باشند . برای هدایتش از علم ،تاریخ واز مسائل دیگری نیز استفاده می کند که یکی از آنها ، قصه است.  نقل قصه در طول تاریخ مورد علاقه و توجه بشر بوده است و برای او از جذابیت و کششی خاص برخوردار بوده است . قرآن کریم نیز به این نیاز بشر و گرایش او به قصه توجه نشان داده وباتاکیدبرعلایق طبیعی انسان بسیاری ازمباحث ظریف اعتقادی ، اجتماعی ، اخلاقی، فرهنگی و ... را در قالب زیباترین داستان ها طرح و ارائه می نماید . حتی در سوره یوسف (ع) خداوند، خود را قاص(قصه گو)می خواند و خطاب به پیامبر (ص) می گوید:
((مابرتو قصه می خوانیم،بهترین قصه ها را ))
قصه های قرآن به دلیل داشتن ریشه ی وحی ،بیان زیبا وجاذبه های محتوایی،مهم ترین منبه برای آموزش معارف دینی کودکان ونوجوانان  به شمار می روند . بر این اساس  در نقل قصه های قرآن،ضمن بکارگیری شیوه مناسب باید سیر رشد تفکر دینی کودکان ونوجوانان و ویژگی های آنان را در نظر گرفت و با توجه به اهمیت هر قصه ،بسیاری از ارزش های دینی را مطرح نمود.

اهداف قصه های قرآن:
با توجه به داستان هایی که در قران درباره ی خلقت انسان و پیدایش انسان،اقوام گذشته و سرگذشت پیامبران آمده است ، می تواناهداف قصه های قران را در محورهای ذیل خلاصه نمود:
- ارائه اطلاعات صحیح و کامل درباره ی وقایع مهم گذشته که کم و بیش مورد تحریف قرار گرفته است .
- هدایت و تربیت بشر و تحقق اهداف تربیتی و آموزشی
- آرامش و اطمینان دادن  به پیامبر (ص) و دمیدن نور امید در مومنان و ایجاد تفکر
- ارائه الگوی عملی معنوی به مخاطب
-  تقویت بنیاد تفکردینی کودکان ونوجوانان


ویژ گی های متون برای قصه گویی
یکی از وظایف قصه گو ،پاسداشت حریم مقدس فضاها ،مکان ها ،زمان ها، حوادث ،شخصیت ها و... مذهبی قصه هاست . قصه گو نبایستی   عنوانی ،متن مذهبی را بازآفرینی کند و تغییر دهد که مغایر با سندیت آن باشد.متون مذهبی از حساسیتی ویژه برخوردارند و انتخاب متون برای قصه گویی تابع ضوابط و مقرراتی است که همه ی قصه گویان بایست آن را رعایت کنند.
قصه های مذهبی را کسی نمی تواند ، دست کاری کند ولو اینکه هدفش انتقال پیام مذهبی به مخاطبانش باشد. حریم قصه های مذهبی ، را می بایست با صداقت ،تعهد و پای بندی حفظ نمود و از دست کاری ها وتغییرات جلوگیری نمود. البته نمی توان تغییرات جزیی و اندک  را در برخی  از متون  که تاثیری منفی بر اصل قصه و متن قصه ندارد را در نظر نگرفت .جا به جایی ها و تغییرات اندک و جزیی در برخی قصه لازم است زیرا این لزوم را قصه گو تشخیص می دهد تا در انتقال مفهومی به مخاطب به او کمک کند.
* از منابع معتبر و مستند انتخاب شده باشد.
* مخاطب را با زندگی و سیره  و سبک زندگی اسلامی بهتر آشنا کند.
* روحیه ی دینی را در مخاطب تقویت کند.
* ارزش های اخلاقی ،اسلامی و معنوی را در مخاطب ،پرورش،تقویت و نهادینه کند.
* با سطح درک و فهم و توان ذهنی مخاطب هم سطح و متناسب باشد.
* سیره عملی ائمه معصومین ،پیامبران و امامان را به عنوان الگوهای عملی اسلامی منتقل نماید
* دایره واژگان دینی مذهبی مخاطب را توسعه دهد.
* از زبانی ساده ،سلیس و روان برخوردار باشد.
* قابل توصیف  و دارای صحنه های توصیفی معنوی باشد.
* پیام نهفته در آن به راحتی قابل انتقال و متناسب با فهم مخاطب باشد .
* و....

گروه های سنی مخاطب و فضیلت قصه های مذهبی
معمولا مخاطب قصه های مذهبی گرو های سنی  "ج و د" (کلاس های چهارم ،پنجم ،ششم و دوره راهنمایی)  می باشند و مخاطبان شنیدن قصه های مذهبی ،اگر از میان کودکان ونوجوانان این گروه های سنی باشند، بهتر می توان مفاهیم مورد نظر آیینی ،مذهبی و ارزشی به آنها انتقال داد و تثبیت نمود.
نوجوانان را می توان پای قصه گویی مذهبی نشاند، اگر قصه گو، بتواند با توجه به نیازهای آنان ،قصه ای را انتخاب کند که تازگی ،نشاط محتوایی و راز آلود ماندن پیام و متن اصلی قصه ،در متن آن وجود داشته باشد.قصه گو می تواند قصه های مذهبی را به خوبی به مخاطبانش منتقل نماید که خود تسلطی مطلوب بر قصه ی مورد نظر داشته باشد ودر جریان قصه گویی بتواند شنوندگان را نیز با خود همراه کند و تعاملی مطلوب و موثر با شنوندگان برقرار کند.
گفتن قصه های مذهبی برای تمام قصخ گویان مربیان آموزگاران و الدین واولیای تربیتی و... یک فضیلت مهم معنوی است.که با به کارگیری منابع و اسناد معتبر که بهترین آنها قرآن کریم است.(( نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ هَـذَا الْقُرْآنَ وَإِن کُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِینَ» ما ‌نیکوترین قصه (یا قصه‌سرایى) را به موجب این قرآن که به تو وحى نمودیم، بر تو حکایت مى‌کنیم و تو قطعاً پیش از آن از بى‌خبران بودى. ))سوره ی مبارک یوسف آیه ی 12
زندگی سیره رفتارهای عملی پیامیر (ص) ائمه ی معصوم (ع) را به زبانی ساده روان و قابل درک وفهم آموزه های دینی اخلاقی معرفتی و بصیرتی را در ذهن واندیشه ی مخاطبان نهادینه و تقویت و تثبیت نماید.
کودکانی که قصه های مذهبی می شنوند روح وروان و حان شان و دنیای ذهنی شان با مفاهیم و معرفت دینی و اسلامی واعتقادی آشنا می شود و برای ورود به دنیای نوجوانی و بزرگ سالی با پیش زمینه های شرعی ومعرفتی آماده خواهند شد.
پرداختن به مفاهیم معنوی و قصه های مذهبی شیوه های هنرمندانه و جذاب ونوآور می طلبد تا شنونده به خوبی دانه های اندیشه های مذهبی و دینی را در خاک قلبش که آماده شده بنشاند و احساس رویش و باوز مندی تعالی در خودش را تکرار نماید.

پانویس و منابع:
1. تجربیات شخصی نگارنده، به عنوان مربی قصه گو،کارشناس وتحلیل گر قصه و قصه گویی
2. قصه گویی و نمایش خلاق،چمبرز،دیویی،قزل ایاغ،ثریا (مترجم)  چاپ اول، (تهران انتشارات نشردانشگاهی ۱۳۶۶
3. http://artna.org/fa/news/view/19963/8(گفت وگوی تخصصی  خانم امینی با مولف در خصوص قصه گویی)14/10/93
4. اصول و روش های قصه گویی (جزوه)،غنی،رضا،معاونت فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، (تهران ۱۳۷۴(
5. سایت پلاک 44(روابط عمومی کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان/21/1/93)مقاله ی : قصه، قصه گویی،مخاطبان و فلسفه‌ی آنها

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید