ماه رمضان
تصویر برگزیده

در تعطیلات نوروزی؛

لویاتان اثر برجسته سینمای روسیه را تماشا کنید

آرتنا: یکی از سیاسی‌ترین فیلم‌های سال 2014 که وضعیت کنونی جامعه روسیه و فساد شدید در این جامعه را به تصویر کشیده و نامزد جایزه اسکار فیلم غیرانگلیسی زبان 2015 بود، اثری تکان‌دهنده و بهت برانگیز است؛ اثری نامش به تنهایی پیامی بزرگ با خود به همراه دارد و ممزوج شدن این پیام با متن فیلم، اثری برجسته و تکان‌دهنده را برجای گذاشته است.

zoom
لویاتان اثر برجسته سینمای روسیه را تماشا کنید

به گزارش خبرگزاری هنر «آرتنا»، فیلم «لویاتان» ساخته آندری زویاژینتسف که در بین نامزدهای احتمالی دریافت جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی زبان سال نیز قرار گرفته، موفق به دریافت جایزه فیپ‌رِسکی بهترین فیلم خارجی زبان سال در جوایز جشنواره فیلم بین‌المللی پالم اسپرینگز شد.

لویاتان یکی از سیاسی‌ترین فیلم‌های سال 2014 که وضعیت کنونی جامعه روسیه و فساد شدید در این جامعه را به تصویر کشیده و نامزد جایزه اسکار فیلم غیرانگلیسی زبان 2015 بود، اثری تکان‌دهنده و بهت برانگیز است؛ اثری نامش به تنهایی پیامی بزرگ با خود به همراه دارد و ممزوج شدن این پیام با متن فیلم، اثری برجسته و تکان‌دهنده را برجای گذاشته است.
«لوياتان / Leviathan» حامل مفهومی فلسفی، تاریخی و سیاسی است. هیولا یا اژدهای عظیم‌الجثه‌ای اسطوره‌ای است که از دریا سَرک می‌کِشد و مثل و مانند ندارد و اسطوره شری است که در گذر زمان دچار دگرگونی‌های بسیار شده و در ادبیات خاورمیانه با ادبیات مختلف تکرار شده‌ است. در عهد عتیق می‌توان رد لویاتان را یافت و نشانه‌هایش البته شبیه همان اژدهایی است که فردوسی در شاهنامه نیز بدان اشاره نمود.
اما در دوران معاصر، لویاتان مفهومی سیاسی نیز یافت و از آن زمان که عنوان مشهورترین و مهم­ترین کتاب فیلسوف انگلیسی، توماس هابز (1679 ـ 1588) شد، معانی دیگر نیز با خود به همراه آورد. هابز در این کتاب با اتخاذ روشی تازه در مطالعه­ امور سیاسی کوشید تا با دلیل و برهان، و نه مانند ماکیاول با شاهد آوردن از تاریخ، از استبداد دفاع کند. تا پیش از هابز عموما برپایی حکومت امری طبیعی تلقی می­شد و مشروعیت آن بر پایه­ی حقوق الهی پادشاهان توجیه می­گردید. هابز نخستین اندیشمند سیاسی بود که می­خواست بدون ارجاع به هرگونه امر ماورائی حکومت را به مثابه­ی دستگاه یا ماشینی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد که دارای توجیه عقلانیست. هابز با تاثیر پذیری از اندیشه­ اومانیسم و سکولاریسم حکومت را امری مصنوعی و حاصل صنع بشر می­دانست. برای درک فیلم لویاتان، باید شناختی نسبت به نظرات هابز داشت.
از نظر هابز، انسان حاکم بر سرنوشت خود است و می­تواند جامعه را بر مبنای عقل بشری سامان دهد. بر پایه­ی چنین زمینه­ی فکری­ است که وی در لویاتان می ­کوشد تا طرح یک نظام اجتماعی با ثبات را به شیوه­ای استدلالی و کاملا عقلانی ارائه دهد که در آن خطر بی­ قانونی و هرج و مرج، که به نظر توماس هابز بلای جان همه­ی جوامع بشریست، به حداقل برسد. اگر چه نظریه­ سیاسی هابز در نهایت به دفاع از حکومت مستبد پادشاهی منجر می­شود اما دفاع وی از حکومت پادشاهی مانند پیشینیانش دفاعی دینی نبود.
هابز از حق الهی پادشاه دفاع نمی­کرد بلکه دفاعش از پادشاهی بر این اساس بود که پادشاهی از نظر عقلی بهتر از هر شکل دیگر حکومت صلح و امنیت را به ارمغان می آورد. در نظریه­ هابز کار و کردار پادشاه است که او را حاکم می­کند و نه صرف ادعای مشروعیت از طریق تایید الهی. کسی حکمران است که قدرت و توان حفظ خود در برابر مخالفان را داشته باشد و بتواند با برپایی حکومتی مقتدر امنیت را در جامعه حکمفرما کند. در حقیقت دفاع هابز از استبداد را می­توان آشکارا متاثر از اوضاع زمانه­ او دانست.
نیمه­ نخست سده­ هفدهم دوره­ی فرقه­بازی­های سیاسی و اختلافات مذهبی گسترده بود. در این دوره وحدت دنیای قرون وسطی از دست رفت و جای آن را آشوب، آشفتگی و ناامنی گرفت. در چنین زمینه‌­ای بود که هابز پا به میدان گذاشت. بنابراین بی­‌جهت نیست که وی در پردازش نظریه­ خود بر یک نیروی مرکزی تاکید می­کرد و راه حل وضع نابسامان انگلستان را در برقراری یک حکمرانی مقتدر می­دید. خود هابز در صفحات پایانی لویاتان می­نویسد: این اثر محصول نابسامانی­‌های عصر خویش است.
با وجود رویکرد ماتریالیستی، هابز در سراسر کتاب لویاتان از کتاب مقدس نقل قول می­آورد. این نقل قول­ها بیشتر برای آن بود که مخالفان خود را که به کتاب مقدس ایمان داشتند مجاب کند. از این رو مخالفان وی از نقل قول­های هابز از کتاب مقدس به نقل قول شیطان از کتاب مقدس یاد می­کنند. عنوان لویاتان نیز از باب چهل و یکم کتاب ایوب در تورات گرفته شده است. لویاتان کلمه ‏ایست عبری که‏ در تورات به طور مکرر به آن اشاره شده است. منظور از لویاتان حیوان آبی قوی و وحشت‏انگیزی­ است که بر حسب وصفی که از آن شده گاه به اژدها و اغلب به نهنگ مانند است و بر روی زمین نظیر او وجود ندارد. برخی از حیوانات زیر دست لویاتان بر اثر غرور و فخر کاذب می­کوشند تا مقام او را غصب کنند ولی مغلوب می­شوند. لویاتان در حقیقت نمادیست از حکومت مقتدر و مستبدی که هابز از آن دفاع می­کرد.
هابز در تعریف دولت می­ گوید: دولت، عبارت است از شخصی که جمع کثیری از آدمیان به موجب عهد و پیمان با یکدیگر، خودشان را یک به یک مرجع اعتبار و جواز اعمال او ساخته‏اند تا اینکه او بتواند تمامی قوا و امکانات همه آنها را چنانکه خود مقتضی می‏بیند، برای حفظ آرامش و امنیت و حراست عمومی به کار ببرد.» از این رو تشبیه حکومت به لویاتان بر قدرت قاهره ی آن دلالت دارد. هابز از این تمثیل نتیجه می­گیرد که بلند پروازی بر خلاف واقع­بینی است و مرد خردمند باید برای حفظ جان خود از حکومتی به هیبت و صولت لویاتان اطاعت کند.
 هابز استدلال خود را از تحلیل وضع طبیعی بشر آغاز می­کند. وضع طبیعی اصطلاحی است در برابر وضع مدنی. وضع مدنی به شرایطی اطلاق می­شود که نظمی مشترک شکل گرفته و دولت برپا شده است. منظور از وضع طبیعی این است که اگر انسان­ها از همه­ی بندهای اجتماعی رها شده و امکان داشته باشند به اختیار خود زندگی کنند زندگی به چه صورتی در خواهد آمد؟[14] هابز در مورد وضع طبیعی بشر با ماکیاول هم­داستان است.
از نظر او «...در وضع طبیعی هیچ­کس امنیت ندارد و هرکس پیوسته در معرض خطر تجاوز دیگری است و برای نگهداری از جان و مال خویش تنها به نیروی خویش متکی است. در چنین وضعی پیشرفت تمدن بشر متوقف می‏شود و زندگی افراد تنها و مسکنت­بار و زشت و درنده­خویانه و کوتاه است.»
به اعتقاد هابز وضع طبیعی بشر وضعیت "جنگ همه بر ضد همه" می­باشد و "انسان گرگ انسان است". افراد طبعا خودپرستند و در زندگی خود تنها مصلحت شخصی، به ویژه ایمنی از خطر را می­جویند. برای تامین این مصلحت همگان سعی در به دست آوردن قدرت هرچه بیشتر دارند. رقابت افراد بر سر قدرت به کینه و ستیز منجر می­شود و این وضع به دلیل نبودن حکومتی مقتدر که بر جوانب اوضاع نظارت داشته باشد به از دست رفتن امنیت منجر می­شود. «...آدمیان وقتی قدرتی در کار نباشد که آنها را در حال ترس و احترام نسبت به یکدیگر نگاه دارد، از مصاحبت و معاشرت با یکدیگر لذتی نمی‏برند (بلکه بر عکس بسیار ناراحت می‏ شوند)، زیرا هر کس می‏ خواهد که دوستش به همان میزان برای او ارج و قدر قائل شود که او برای خویشتن قائل است...» در اینجاست که افراد جامعه متوجه­ی نقض غرض خود می­شوند.
چون مقصود اصلی آنها ایمنی از خطر و به­دست آوردن امنیت بود در حالی­که تلاش برای این منظور در نهایت به جایی رسید که از ترس یکدیگر آسایش نداشته و  پیوسته در معرض تجاوز قرار دارند. این آگاهی، افراد جامعه را وامیدارد تا با چشم­پوشی از حقوق و آزادیهای خود به امید نفع و مصلحتی بالاتر که همان امنیت باشد، حقوق خود را به حاکمی مقتدر و مستبد بسپارند تا آنان را از هراس و ناامنی برهاند. از آنجا که در نظریه­ ی هابز هدف از برپایی حکومت نه اجرای مشیت خداوندی و نه پرورش فضیلت افراد، بلکه صرفا سود و نفع انسان است. وی را یکی از بنیان­گذاران مکتب فایده‌­گرایی (Utilitarianism) می­‌نامند.
 تنها راه خروج از وضع ناامن طبیعی به وضعیتی با ثبات و امن آن است كه مردم ‌همه اختيار و قدرت خود را به يك فرد يا انجمني از افراد واگذار كنند تا همه ‌اراده‌هاي ناشي از تكثر عقايدشان را به يك اراده مبدل سازند. به گمان هابز براي آنكه چنين حكومتي به وجود آيد، هركس بايد با ديگري چنين پيماني ببندد. هابز اين توافق همگاني را قرارداد اجتماعي، و شخص يا انجمني از اشخاص را نيز كه حق حكومت به ايشان واگذار مي‌گردد حاكم مي‌نامد و عقد قرارداد و نصب حاكم را منشا صلح و وحدتي مي‌داند كه سرانجام افراد جامعه را با يكديگر سازگار مي‌كند.  مضمون این قرار داد به نقل هابز این است: «من حق خود را بر حکومت بر خویشتن، به این شخص یا به این جمع از افراد وامی‏‌گذارم و همه اعمال او را بر حق و جایز می‏دانم به این شرط که تو نیز حق خود را به او واگذر کنی و به همان نحو تمام اعمال وی را جایز بدانی...»
بر این اساس، خروج از وضع طبیعی و سر برآوردن قدرت عمومی (حاکمیت) زمانی ممکن می‏شود که تعداد کثیری از افراد با یکدیگر توافق کنند که همه حقوق خود را به صورتی برگشت­ناپذیر، به مرجعیت و قدرتی که از عهده برقراری نظم و امنیت برآید، واگذار کنند.حاکمیت ظهور یافته با در دست داشتن قدرتی بی‏قید و شرط، مطلق و نامحدود (علی رغم وجود برخی محدودیت‏ها) مرجع نهایی زندگی سیاسی بوده و به عنوان قانون­گذار، مجری و داور امور است.
هابز در تبیین چرایی واگذاری قدرت عمومی از سوی مردم به اقتدار عمومی، چنین استدلال می‏کند: "از آنجا که مردم خواهان آنند که نظر خودشان و نظر دیگران با یکدیگر هماهنگ باشد و در این خصوص، دلیل بسیار محکمی دارند، می‏توان به سادگی چنین استنتاج کرد که همگان خواهان یافتن داور یگانه‏ای هستند که نظرش را در خصوص خطرات متوجه ایشان در موارد قابل تردید و منازعه آمیز بپذیرند". این واگذاری متقابل حقوق همگان به اقتداری واحد، "قرارداد اجتماعی" خوانده می‏شود.
اما باید توجه داشت که قرارداد اجتماعی قراردادی میان مردم و حاکم نیست. زیرا در قرارداد هر دو طرف برابرند و می­توانند به فسخ قرارداد اقدام نمایند. این در حالی است که هابز لازمه­ی یک حکومت مقتدر را نامشروط بودن آن می­دانست. به گونه­ای که حاکم بتواند آزادانه و بدون قید و شرطی از جانب هیچ فرد دیگر جامعه را اداره کند. بنابراین قرارداد اجتماعی مورد نظر هابز به معنی قرارداد همه­ی مردم با همه­ی مردم بود و برای جلوگیری از توجیه هرگونه انقلاب و عصیانی علیه حکومت طراحی شده بود.
به عبارت دیگر برپایی امنیت و تامین مصلحت همگان تنها در صورتی قابل وصول است که همه­ی افراد جامعه حقوق خود را به حاکمی بدون قید و شرط و علی الاطلاق واگذار نمایند. از همین روست که جان لاک دیگر فیلسوف معاصر هابز و از مخالفین حکومت­های استبدادی در مقام اشکال به نظریه­ی هابز با طعنه مطرح می­کند که: اینکه مردم حق محافظت از خود را به یک فرد بدهند به این می­ماند که فکر کنیم انسان­ها آنقدر احمق هستند که برای اجتناب از شرارت­های موش خرماها یا روباه­ها به این راضی باشند که توسط شیران بلعیده شوند
به عبارت دیگر لویاتان هابز انسان­ها را به موجودات بی اراده­ای تبدیل می­کند که ملزم به اطاعت برده­‌وار و تسلیم محض در برابر قدرت حاکم هستند. به همین دلیل است که کاسیرر در نقادی نظام سیاسی هابز می­گوید: «می‏توان چنین گفت که رویکرد انتقادی از نظریه هابز، از این امر نشأت می‏گیرد که وی با به­ وجود آوردن نظمی آهنین و تغییر ناپذیر، که هر چند مبتنی بر توافق و رضایت است، آیندگان را نیز ملزم به پذیرش چنین نظمی کرده است و از آن جایی که قرارداد مبتنی بر روابط دو جانبه حکم و اطاعت است، به نوعی انقیاد و رقیت تحویل یافته است.»
 قرارداد اجتماعی اگرچه زمینه ­ساز برپایی حکومتی مقتدری­ست که هابز از آن با عنوان لویاتان یاد می­کند، اما با وجود این باید در نظر داشت که لویاتان هابز به هیچ وجه به معنی حکومتی توتالیتر که در همه­ ابعاد زندگی افراد جامعه دخالت می­کند، نیست. هابز با وجود حمایت از حکومت استبدادی از حکومت توتالیتر هواداری نکرد. او معتقد بود برای حکمران عاقلانه و عملی نیست که در همه­ موارد و زمینه­های زندگی شخصی مردم که ربطی به صلح و یکپارچگی دولت ندارد دخالت کند. دولت هابز اقتدارگراست اما توتالیتر نیست. حاکم توتالیتر ایجاد نارضایتی میکند و این نارضایتی زمینه ساز انقلاب میشود. انقلاب به فروپاشی حکومت می­انجامد و فروپاشی حکومت یعنی سیر قهقری و بازگشت به وضع طبیعی.
در واقع استبداد مطلوب هابز خصوصیاتی دارد که آن را از استبدادهای بیشتر حکومت­های تبهکار تاریخ ممتاز می­کند. نخست اینکه این استبداد بر قرارداد اجتماعی استوار است. درحالی­که بیشتر حکومت های مستبد تاریخ منشا اختیارات بی حد و حصر خود را اراده­ی الهی یا حکم تقدیر معرفی کرده­اند.
تفاوت این دو در این است که در استبداد مورد نظر هابز صلاحیت حاکم در صورتی که اقتدار لازم را از دست بدهد و یا در برقراری امنیت مورد نیاز مردم سهل انگاری کند از دست خواهد رفت. نظریه­ی قرارداد اجتماعی هابز آشکارا یک نظریه­ی فردگرایانه­ی سیاسی است. البته فردگرایی هابز به مراتب از فردگرایی افرادی نظیر جان لاک سطحی­تر است با این حال هر دو بر این باورند که وجود دولت برای حمایت از فرد و تامین سود و منافع اوست. فرد تنها در صورتی حقی در مقابل دولت ندارد که دولت بتواند امنیت و صلح را برای وی به ارمغان بیاورد.
ویژگی دوم استبداد مورد نظر هابز از همین در همین­جاست. هابز غایت استبداد را ایمنی و سعادت فردی اشخاص می­داند در حالی­که بیشتر حکومت­های مستبد حقوق فرد را فدای مصلحت شخصی خود می­کنند.
سومین ویژگی استبداد مورد نظر هابز آن است که اگرچه او حاکم مستبد را در آزادی و قدرت تا مقام خدایی بالا می­برد اما وی را خدای فانی می­نامد و منظورش این است که حاکم نیز مثل انسان‌های دیگر باید از مرگ بترسد و اگر می­ خواهد ایمن باشد باید در خشنودی رعیت بکوشد. هابز حتی عصیان فرد بر ضد حکومت را در جایی که یک حکومت از تامین ایمنی اتباع خود عاجز باشد جایز می ­داند.

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید