تصویر برگزیده

خانه هنرمندان ایران

تراکمه:فون‌تریرتباهی وفروپاشیدگی اروپارابه تصویرمی‌کشد

آرتنا: بیست و هفتمین نشست «پلک تهران» در خانه هنرمندان ایران برگزار شد.

به گزارش خبرگزاری هنر «آرتنا»،بیست و هفتمین نشست «پلک تهران» با عنوان «سینما- نقد» چهارشنبه 8 مهر در تالار استاد ناصری خانه هنرمندان ایران برگزار شد. در این نشست فیلم همه‌گیری (Epidemic) به کارگردانی لارس فون‌تریر به روی پرده رفت و محمدرضا اصلانی و اردوان تراکمه نیز به نقد و بررسی آن پرداختند.

در ابتدای این برنامه اصلانی به تبیین نقد اثر هنری پرداخت و گفت: نقد، متنی پس از تولید اثر است که کارگزار رمزگشایی آن به شمار می‌آید. اثر هنری خود یک متن محسوب می‌شود؛ در واقع در برابر مجموعه نهاده و برنهاده‌هایی که جهان را تبدیل به یک متن می‌کنند، اثر هنری خود نیز یک متن است و هستی و موجودیتی افشاگر نسبت به جهان موجود دارد. البته در این میان صنعت فرهنگ و سینمای آن، به‌عنوان ابزار سرگرم کردن جوامع و نرم‌افزار تجدید قوای ملت فرسوده از استثمار و مشکلات عمل می‌کند. جدای این امر، سینما در هر حدی از تفکر، خود یک امر نقادانه در خارج از جهان است و این نقد صرفا نقد موضوعی نیست بلکه نقد خود سینما هم به شمار می‌رود. هر اثر هنری سینمایی نه فقط روابط انسانی بلکه قواعد و کلیشه‌سازی‌های صُلب شده سینما را هم نقد می‌کند؛ کلیشه‌هایی که در ساختار، روایت، تکنولوژی سینما و.. حضور دارند و خود ما را نیز به کلیشه تبدیل می‌کنند.

وی ادامه داد: اثر هنری یا سینمای پیشرو تمام این کلیشه ها را نقد کرده و درهم شکسته و دگرگون کرده و شیوه جدیدی ارائه می دهد. هر اثر هنری نقد از درون به بیرون است نه فقط نقدی به بیرون. به‌عنوان مثال هر نقاش با ارائه سبک و رویکرد شخصی، در واقع رویکردها و سبک‌های پیش از خود را نقد می‌کند. فون‌تریر در نقد سینماتوگرافیک جهان سرمایه‌داری و به‌خصوص جهان اروپا، به سیم آخر زده است. او نه فقط روابط جهان سرمایه‌داری یا روان بیمار شخصیت‌های فیلم‌هایش را بررسی می‌کند، بلکه در برابر همه قواعد متظاهرانه این جهان می‌ایستد و رومانتیسم ظاهری در آداب اجتماعی را درهم می‌شکند. این در حالیست که نوعی اعتراف و نقد اجتماعی ظاهری در سینمای صنعتی وجود دارد که کارکرد اصلی آن بیشتر پنهان کردن اصول بنیانی و درونی‌تر است. فون‌تریر در برابر همه اینها برمی‌آشوبد و پنهان‌ترین وجوه شخصی و جمعی را آشکار می‌کند. این اعتراف نه فقط به‌عنوان یک موضوع دراماتیک یا مواجهه جامعه‌شناختی، بلکه در ساختار، فیلمبرداری، بازیگری، تدوین و نورپردازی سینمای او مشهود است. در واقع نمی‌توان با ساختاری محافظه‌کارانه به نقد برآشوبنده دست زد.

این کارگردان سینمای ایران افزود: فون‌تریر نسبت به خشونتی که در درون هر یک از ما پنهان است هشدار می‌دهد و آشکار نشدن آن را نه به‌دلیل اصول اخلاقی، بلکه ناشی از ترس و جبونی می‌داند. در واقع از ترس قدرت انحصارگر سنت‌های سرکوبگر جامعه که این خشونت‌ها را هر لحظه اعمال می‌کنند و ما در درون این خشونت، از خشونت می‌هراسیم. فیلم اپیدمی از اپیدمی بیولوژیک و تاریخی فراتر می‌رود و هر نواع اپیدمی مد، نحوه زندگی، روال روابط و.. را ویرانگر و کشنده تلقی کرده و همه را زیر سوال می‌برد. فون‌تریر عنصر ناقد جهان است و هر یک از آثار او نقدی بر جهان محسوب می‌شود.

در ادامه اردوان تراکمه به مولفه‌های مکتب دگما و سینمای فون‌تریر پرداخت و گفت: جنبش سینمایی دگما 95 به مناسبت صد سالگی سینما، توسط فون‌تریر و وینتربرگ و طی بیانیه‌ای شامل 10 فرمان اعلام موجودیت کرد. اما پیش از آن باید فون‌تریر را فیلمساز سه‌گانه‌ها دانست. او دغدغه رهایی از نظام بازنمایی اروپایی را دارد و چه در فرم و چه در محتوای فیلم‌هایش، با سینمایی مواجه هستیم که به‌شکلی سادومازوخیستی قصد دارد خود را از شر اروپا خلاص کند. این موضوع در تریلوژی اروپای او به‌وضوح قابل مشاهده است. فون‌تریر جزو هنرمندان و فیلسوفانی است که پروژه فکری خود را اروپا قرار داده‌اند و اروپا برای او یک شر دائمی است. چنین هنرمندان و فیلسوفانی قائل به شکافی در اروپا هستند و اینکه وقتی می‌گوییم اروپا، از کدام اروپا حرف می‌زنیم؟ به این معنا که اروپا همواره حامل یک شکاف و دوپارگی درونی در تصویر خود بوده و امروزه که با بحران‌های اقتصادی، سیاست‌های ریاضت اقتصادی و بحران پناهندگی مواجه است، چنین بحث‌هایی بیشتر اهمیت خود را نشان می‌دهند.

این منتقد سینمایی ادامه داد: فون‌تریر از اروپایی می‌گوید که امروزه به اروپای بانکداران و ناتو تبدیل شده و گویی در نوعی رنج به سر می‌برد و از اروپای مبتنی بر برابری که قرار بود در آن مرزها محو شوند، گسسته است. در واقع محو شدن مرزها بیشتر به کار چرخش سرمایه آمده و به‌واسطه بازارها، انترناسیونالیسم سرمایه مالی ایجاد شده است. در این چشم‌انداز، اروپا برای فون‌تریر دیگر یک اتوپیا یا سرزمین فرصت‌ها نیست، بلکه آن‌را سرزمین پتی بورژواها و طبقه متوسطی  می‌داند که نسبت به آنها احساس نفرت می‌کند. در سینمای فون‌تریر با کاراکترهایی طرف هستیم که اساسا اروپا را میراث‌دار فرهنگ و تمدن و تاریخ پرشکوه علم و هنر نمی‌دانند. اروپایی را شاهدیم که درگیر نوعی فقر فرهنگی، فکری و تاریخی است و او نقطه آغاز فروپاشی اروپا را لحظه پایان جنگ جهانی دوم می‌داند.

تراکمه افزود: در سینمای فون‌تریر با جهانی طرفیم که ترومای آشوویتس را پشت سر گذاشته و اکنون گرفتار بحران بی‌پایان معنا و بازنمایی شده است. تاریخ برای این اروپا به یک امر تروماتیک تبدیل شده، چرا که تاریخ برای او چیزی جز یادآوری آشوویتس و فاشیسم و جنگ‌های جهانی نیست. از نظر او آنچه از اروپا باقی‌مانده، یک‌سری کشورهای گرفتار فرهنگ آمریکایی است. اروپایی که به سمت تباهی می‌رود، تباهی‌ای که صرفا نمادین نیست بلکه وجه فیزیکی دارد. در فیلم «اپیدمیک» می‌بینیم اروپا درگیر ویروس مرگباری شده که تمام ذهنیت و عقلانیت اروپا را تهی کرده است. با در نظر گرفتن دوگانه منطق/ایمان، فون‌تریر جزو فیلمسازهایی است که معتقدند عقلانیت روشنگری دیگر کار نمی‌کند چرا که دچار بحران و ترک‌های معنایی و فروپاشی شده است. گویی فون‌تریر راه را در یک‌جور ایمان و ایثار علم‌ستیز می‌بیند. اخلاقیات مدنظر او نیز مبتنی بر اخلاقیات کلاسیک مسیحی نیست، بلکه از دل همین تقابل بیرون می‌آید.

وی در پایان گفت: بیانیه دگما 95 خود را عملیاتی برای نجات سینما می‌دانست. بیانیه‌ای که در واقع برای سینمای دیجیتال صادر شده و نوعی موج نو در سینمای دیجیتال محسوب می‌شود. 10 فرمان این بیانیه شامل فرمول‌هایی برای ساخت و نگاه به سینما است که منطقی الهیاتی دارد و رنجی مسیحایی به فیلمساز و مخاطب تحمیل می‌کند. از نظر فون‌تریر «هر فیلم باید مانند ریگی در کفش، مخاطب را آزار دهد». او هم‌چنان که درگیر تغییر ماده خام اولیه سینما مثل میزانسن‌ها، دوربین روی دست، حذف موسیقی متن و.. است، نوعی سینما می‌آفریند که رنجی بی‌پایان برای فیلمساز به ارمغان می‌آورد. از این منظر، مفهوم رنج و جنون در درک سینمای فون‌تریر نقشی کلیدی بازی می‌کند. فیلم «همه‌گیری» نیز در متن دوپارگی اروپا قرار دارد. فیلمی که به شکلی فرامتنی سعی می‌کند خود را از نظر تاریخی، سینماتوگرافیک و زیبایی‌شناختی از شر اروپا خلاص کند.

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید