تصویر برگزیده

با حضور هنرمندان عرصه موسیقی و هنرهای تجسمی؛

همایش «انقلاب هنر» در خانه هنرمندان ایران برگزار شد

آرتنا: همایش یک روزه «انقلاب هنر» در دو بخش موسیقی و هنرهای تجسمی پنج شنبه 15 بهمن در تالار استاد امیرخانی خانه هنرمندان ایران برگزار شد.

zoom
همایش «انقلاب هنر» در خانه هنرمندان ایران برگزار شد

به گزارش«آرتنا»،بخش نخست این نشست به موسیقی اختصاص داشت و در آن زیدالله طلوعی و هادی منتظری از نوازندگان گروه های شیدا و چاووش و همینطور سید علیرضا میرعلینقی و محمود توسلیان به بررسی روند شکل گیری و دگرگونی گروه های شیدا و چاووش پرداختند.

در ابتدای این نشست محمود توسلیان با اشاره به اینکه تاریخ روشن و مکتوبی از جریان موسیقی انقلابی وجود ندارد گفت: امیدواریم در این جلسه مقدمات مکتوب شدن بخشی از تاریخ هنر انقلابی ایران فراهم شود. در این مسیر شاید چاره ای جز برخورد بیوگرافیک با گروه های شیدا و چاووش وجود نداشته باشد.

 زیدالله طلوعی: پس از از کشتار مردم در 17 شهریور از رادیو استعفا دادیم

پس از آن طلوعی به نحوه شکل گیری گروه شیدا پرداخت و گفت: پایه های گروه شیدا از آنجا شکل گرفت که من به همراه محمدرضا لطفی و هوشنگ کامکار دانشجو بودیم و در یک خانه زندگی می کردیم. لطفی قصد داشت به رادیو بپیوندد اما به توصیه دوستانی که دید سیاسی و اجتماعی داشتند، به جای حاضر شدن در آزمون رادیو، آهنگی ساخت و شعر «بمیرید بمیرید» مولانا را روی آن گذاشت و سراغ هوشنگ ابتهاج رفت. ابتهاج هم در آن شرایط اختناق سیاسی با دیدن این شعر و آهنگ، بلافاصله و بدون انجام مراحل داوری از فریدون شهبازیان و فریدون مشیری خواست که کار را تصویب کنند. کار لطفی را معروفی تنظیم کرد و در ارکستر بزرگ اجرا شد. این اجرا در زمانی اتفاق افتاد که موسیقی پاپ بیداد می کرد و از این جهت باعث خوشحالی فراوان ابتهاج شد. ابتهاج پس از آن به سراغ رضا قطبی مدیرعامل تلویزیون در آن زمان رفت و از او خواست که بودجه ای برای یک گروه موسیقی سنتی در نظر بگیرد و در ادامه نیز تشکیل چنین گروهی را به محمدرضا لطفی سپرد. به این ترتیب هسته مرکزی شیدا با حضور لطفی، پشنگ کامکار، بیژن کامکار، ارژنگ کامکار، من و.. شکل گرفت و پس از آن افراد دیگری نیز به گروه پیوستند.

وی ادامه داد: قرار بود گروه شیدا تا پنج سال به بازسازی کارهای قدما بپردازد اما بعد از سه سال و به دلیل فشارهای داخل رادیو، ابتهاج از گروه خواست که دست به تولید اثر بزنند. نخستین کار گروه «الا ساقیا» اثر علی اکبر شیدا بود و به همین دلیل به پیشنهاد ابتهاج، نام «شیدا» برای گروه انتخاب شد. ضمن اینکه ابتهاج روزهای جمعه ساعت 9 صبح در برنامه «گلچین هفته» به پخش آثار سنتی و به خصوص کارهای گروه شیدا دست زد. از آثار تولیدی گروه شیدا فقط چند اثر اول و چند اثر پایانی را می توان آثار هنری دانست. بقیه کارهای اجرا شده، در جهات مسائل سیاسی و اجتماعی روز بودند. قرار بود در روز 21 شهریور سال 57 اجرایی در مسکو داشته باشیم. اما پس از کشتار مردم در روز 17 شهریور، همه ی اعضای گروه به همراه هوشنگ ابتهاج از رادیو استعفا و از برگزاری کنسرت مسکو انصراف دادیم. در این میان فشارها و تهدیدهای ساواک نیز وجود داشت که اثرگذار نشد. پس از استعفا از رادیو، به زیرزمین خانه لطفی نقل مکان کردیم و عملا تبدیل به گروهی زیرزمینی شدیم. همانجا تمرین می کردیم، اجرا و ضبط می کردیم و آثار تولیدی را تکثیر کرده و جلوی دانشگاه به دست مردم می رساندیم.

طلوعی افزود: پس از آن ابتهاج احساس کرد که گروه شیدا به محل دیگری نیاز دارد و بنابراین ساختمانی سه طبقه را برای گروه دست و پا کرد. در مکان جدید برای آموزش موسیقی به مجوز نیاز داشتیم که من به عنوان کارمند اداره فرهنگ و هنر، پیگیر دریافت مجوز شدم. در ادامه لطفی از من خواست برای دلگرمی علیزاده که به تازگی به ما پیوسته بود، مجوز را به اسم علیزاده بگیرم و همین اتفاق نیز افتاد. اسم گروه نیز از شیدا به «چاووش» تغییر پیدا کرد و «چاووش» نیز انتخاب خود ابتهاج بود. در آنجا صندوقی داشتیم که با فروش محصولات، گروه از نظر مالی تامین می شد. بعدها ابتهاج از ایران رفت اما چاووش به کار خود ادامه داد. تا اینکه با رفتن علیزاده به آلمان، عملا گروه به پایان کار خود رسید. اگرچه پس از رفتن علیزاده هم امکان حفظ گروه وجود داشت، اما هر یک از اعضا به خانه رفتند و  کار آموزش موسیقی و کسب درآمد از این طریق را در پی گرفتند. حتی وقتی خود لطفی برگشت دیگر قادر به راه اندازی مجدد شیدا نشد. البته علیزاده وقتی به ایران بازگشت، توانست با همین بچه ها سه اثر تولید کند و این جای سوال دارد که چرا لطفی قادر به انجام چنین کاری نشد.

طلوعی همچنین در مورد ذهنیت سیاسی اعضای این گروه گفت: بچه های موسیقی به طور کلی اهل مطالعه‌ی زیاد نیستند. در حالیکه داشتن نظام فکری منسجم و ذهنیت و خط سیاسی، نیازمند مطالعه فراوان است. ما هم طبیعتا با شرایط انقلابی آن دوران همدلی داشتیم و خواستار سرنگونی رژیم شاه بودیم، اما خط فکری خاص و مشخصی در داخل گروه وجود نداشت. اینگونه نبود که لطفی به دنبال مطرح کردن یک خط سیاسی در گروه باشد. او می کوشید با اتوریته ای که داشت کار موسیقی را در گروه به درستی پیش ببرد. به شخصه با شناختی که از لطفی دارم، نمی پذیرم که او ذهنیت منسجم توده ای داشته است. البته با آنها رابطه داشت و تحت تاثیرشان بود اما به هر حال دیدیم که بعد از سفر به آمریکا و هنگامی که به ایران برگشت دچار چه تحولاتی شده بود.

طلوعی در پایان گفت: یکی از مسائل تاثیرگذار در عملکرد گروه های شیدا و چاووش، حضور هنرمندانی بود که خبره و عاشق کار خود بودند. در شرایطی که موسیقی پاپ همه جا را فراگرفته بود، این کلام ابتهاج بود که به داد موسیقی سنتی رسید. در واقع جدا از سبک و سیاق موسیقایی که لطفی انتخاب کرده بود، شعر و کلام بود که حرف اول را می زد. جوانانی که به موسیقی سنتی علاقمند شدند، تحت تاثیر اشعار حافظ دوران خود یعنی ابتهاج بودند. اینگونه بود که موسیقی این دو گروه در ذهن جوانان جای گرفت. پس هم باید سهم اساتید متبحر و هم نقش کلام و شعر را در جایگاه شیدا و چاووش مدنظر قرار داد. اتفاق خوب دیگری که در این دو گروه افتاد این بود که تمام اعضای گروه دانشجویان موسیقی بودند. یعنی با موسیقی علمی و ردیف خوانی آشنا بودند و صرفا به چند گوشه معروف و متداول اکتفا نمی کردند. آثار اجرا شده توسط این دو گروه نیز گویای به کارگیری تمام گوشه ها و نمایانگر قدرت اعضای آن است.

هادی منتظری: مغز متفکر و پدر گروه «شیدا» هوشنگ ابتهاج بود

در ادامه هادی منتظری نیز در بیان نظرات خود گفت: من جوان ترین عضو گروه بودم که ساز ویولن می نواختم، اما به پیشنهاد لطفی سراغ کمانچه رفتم. می توانم بگویم هرچه دارم از محمدرضا لطفی دارم. پس از کشتار 17 شهریور، لطفی بسیار عصبانی بود و با نامه ای شدیدالحن وارد رادیو شد. نظر ابتهاج این بود که چنین نامه ای می تواند منجر به دستگیری اعضای گروه شود و به همین دلیل از لطفی خواست از تندی آن بکاهد. به هر حال نامه استعفا را نوشتیم و کار را در زیرزمین خانه لطفی ادامه دادیم. در آنجا در واقع تبدیل به تصویرگر جریان اجتماعی شدیم. دوستانی با خط مشی سیاسی مشخص نیز در کنار ما بودند، از جمله خود هوشنگ ابتهاج، شهاب موسوی، اصلان اصلانیان، محمد ذکایی، جواد کناره چی متخلص به آذر، مرتضی رضوان، مهدی فتحی و... . اما به هر حال مغز متفکر این داستان، هوشنگ ابتهاج است. در واقع ابتهاج را می توان پدر گروه شیدا دانست. در مورد خط سیاسی گروه باید بگویم به شخصه سیاسی نبودم و اکثر بچه های گروه نیز همین وضعیت را داشتند ولی ابتهاج و لطفی به حزب توده نظر داشتند. نباید فراموش کنیم که جریان ساز شدن یک هنرمند، به حرکت های سیاسی-اجتماعی-تاریخی برمی گردد. ضمن اینکه لطفی شخصیتی کاریزماتیک داشت و مدیری فوق العاده قوی بود. یکی از مسائل مهمی که باعث تحرک گروه شد، ریتمی بود که لطفی به کار می گرفت و این ریتم از ذات خود او بر می خاست. در واقع این هیجان جزو ذات و فطرت لطفی بود. فارغ از اینکه مشغول نواختن چه سازی باشد. به گمان من موتور محرک گروه شیدا، شخص لطفی بود. 

 امیر اثباتی: هنر به ایجاد مقاومت بیشتر در مردم کمک کرد

بخش دوم این همایش با عنوان هنرهای تجسمی با حضور بهزاد شیشه‌گران، امیر اثباتی و سعید باباوند برگزار شد. آرش تنهایی نیز دبیری این نشست را بر عهده داشت.

در ابتدای این نشست، سعید باباوند، طراح گرافيك و منتقد هنرهاي تجسمي، ضمن عذرخواهی از طرف دکتر «مرتضی گودرزی دیباج» که قرار بود در جلسه حاضر باشد و به ضرورت کاری حضور نداشت، گفت: در این نشست در واقع به بررسی تاثیر هنر بر انقلاب می‌پردازیم تا تاثیری که انقلاب بر هنر گذاشته است. نتایج پژوهش‌ها اثبات می‌کند که هنر اثر چشم‌گیری بر مردم داشته است؛ وقتی تاریخ هنر را بررسی می‌کنیم به دو امر می‌پردازیم، ساز و کار درونی هنر و تاثیر متقابل اجتماع و هنر بر یکدیگر که بر ساز و کار هنر نیز اثر می‌گذارد. همچنین با توجه به اتفاقات سال‌های منتهی به انقلاب، ما یک انقلاب درونی در هنر را نیز تجربه کرده‌ایم.

در ادامه، بهزاد شیشه‌گران، طراح، گرافیست و نقاش سرشناس، با اشاره به اهمیت برگزاری چنین نشست‌هایی، اظهار داشت: امشب مرا به سمت سال 57 برد؛ در چنین روز و شب‌هایی یا در حال کار کردن در کارگاه بودیم و یا در جلسات و تظاهرات شرکت می‌کردیم. این نشست برای من خاص است از این منظر که پس از 37 سال در یک میز گرد درباره آن حوادث صحبت و به خصوص موضوع تاثیر هنر بر انقلاب را که کمتر به آن پرداخته شده، بررسی می‌کنیم.

امیر اثباتی، فارغ التحصيل معماري از دانشكده هنرهاي زيبا دانشگاه تهران، طراح گرافیک و طراح صحنه و لباس، نیز در ابتدای سخنانش با تاکید بر اینکه امسال، اولین سالی نیست که به این اتفاقات پرداخته می‌شود، عنوان کرد: هر چند که بیش از 30 سال پرداختن به این جریان‌ها و تاثیرات آن کتمان می‌شد و یا درباره‌اش صحبتی نمی‌شد اما در چند سال اخیر به این حرکت تاریخی توجه شده که هنرمندان نیز عضو همان جریان تاریخی بوده‌اند. متاسفانه خیلی از اسناد مربوط به این جریان‌ها از بین رفته است و شاید فقط یک معجزه بتواند آنها را گرد هم جمع آورد. اسناد هنری‌ای که برای تاریخ کشور بسیار مهم هستند. از نظر من شرایط اجتماعی می‌تواند امکان بروز و ظهور انواع هنر را فراهم کند و یا جلوی آن را بگیرد. کاری که در سال 57 ما درگیر آن بودیم، کاربرد تاریخی خودش را داشت اما بی‌تردید از لحاظ تاریخی باید به آن پرداخته شود.

آرش تنهایی، نویسنده، پژوهشگر و طراح گرافیک با اشاره به اینکه یکی از دلایل حضورش در نشست به دلیل مقاله‌ای است که درباره برادران شیشه‌گران و سال 57 نوشته است، گفت: ظاهرا تحریم‌ها برداشته شده است، البته منظورم در زمینه تحقیقات تاریخی درباره هنر انقلاب است. پیش از این وقتی درباره هنر انقلاب صحبت می‌شد، شکل خاصی از هنر در ذهن متبادر می‌شد. من این نشست را به فال نیک می‌گیرم که در آن به جنبه‌های مختلف انقلاب هنر می‌پردازیم.

تنهایی با طرح این پرسش که آیا هنر توانایی ایجاد یک انقلاب را دارد، از بهزاد شیشه‌گران و امیر اثباتی، خواست تا نظرشان را در این زمینه ابراز کنند.

شیشه‌گران در پاسخ به این سوال، اظهار داشت: بله، حتما می‌تواند. اگر یک اثر تجسمی، عکس، پوستر و ... در زمان مناسب و به درستی خلق و نمایش داده شوند، می‌توانند منجر به تهییج مردم شده و در حال و حرکاتشان تاثیر بگذارند و به آنها جهت دهند. نقش هنر آنقدر عمیق است که نه تنها بر انقلاب که بر همه عرصه‌های زندگی انسان می‌تواند تاثیرگذار باشد. به ما برادران شیشه‌گران، در آن سال‌ها این موضوع ثابت شد.

این پیشکسوت طراحی پوستر، در ادامه افزود: اولین پوستر سیاسی من در مهر سال 57 با موضوع زندانیان سیاسی، ساخته شد. این پوستر که با عکس‌هایی از پدر و برادرانم در لباس زندانیان آن زمان طراحی شده بود؛ در جامعه به حدی روی مردم تاثیر گذاشت که این تاثیر خود من را متاثر کرد. مردم پوستر را روی زمین می‌گذاشتند و برای اعدامی‌های سیاسی فاتحه می‌خواندند. پوستر «جمعه سیاه»، اثر  برادرم اسماعیل نیز همین تاثیرات را داشت.

شیشه‌گران در پاسخ به این سوال که آیا هنرمند متاثر از اجتماع است و یا جامعه متاثر از هنرمند، گفت: این تاثیر متقابل است و من هر دوی اینها را در کشورم دیده‌ام.

در ادامه نشست، امیر اثباتی در پاسخ به این پرسش‌ها، اظهار داشت: اگر واقع‌بین باشیم این انقلاب‌ها، جریان‌های مردمی، اجتماعی و تاریخی هستند که عده‌ای از هنرمندان را همراه خود می‌کنند. تاثیر و تاثر بین جامعه و هنرمند بر یکدیگر امر مسلمی است اما نقشی که هر کدام در مواقع مختلف بازی می‌کنند، متفاوت است. اراده هنر به تنهایی نمی‌تواند باعث انقلاب شود اما هنر می‌تواند در حرکت‌های انقلابی منفعل، همراه و یا خیلی همراه باشد. به عنوان مثال کانون پرورش فکری تاثیر زیادی بر روند جریان انقلاب داشت و مربیان آن دوره، بذر جدی و تاثیرگذاری را در نوجوانان کاشتند. هنر گاه تحت فشارها شکل نمادین به خود گرفت اما در شکل تجسمی در اواخر دهه 50 بروز بیشتری پیدا کرد.

این هنرمند، با برشمردن هنرمندانی که نگاه‌های انقلابی داشتند و گالری‌هایی که آثارشان را به نمایش می‌گذاشتند، افزود: این حرکت‌ها جریان داشت اما باعث انقلاب نمی‌شد. البته خوشبختانه در آن زمان خیلی از هنرمندان از جریان‌ها عقب نماندند و توانستند نقش چشم‌گیری داشته باشند. در نتیجه جریان جاری بود و هنر به تسریع آن و ایجاد مقاومت بیشتر در مردم کمک می‌کرد.

در این نشست، به نقش کاریکاتور، عکس، پوستر و نقاشی در زمان انقلاب پرداخته شد که نقش عکس و پوستر پر رنگ‌تر دیده شد. همچنین نقش هنرستان هنرهای زیبا در دهه 50، دانشکده هنرهای تزئینی، دانشکده هنرهای زیبا و فعالیت‌های گروهی مستقل مورد بررسی و مقایسه قرار گرفت. همچنین به کم‌توجهی صدا و سیما، به پخش تصاویر پوسترهای انقلابی که به گفته هنرمندان حاضر در نشست، چیزی کم از سرودها و عکس‌های انقلابی ندارند نیز پرداخته شد.

از نکات قابل توجه دیگر در این نشست می‌توان به  بررسی فعالیت‌های مرتضی ممیز، محسن وزیری‌مقدم، آراپیک باغداساریان، عباس سارنج، کاوه گلستان، نیکزاد نجومی، کورش شیشه‌گران، سیما کوبان، محمد صالح‌علا و ... همچنین برگزاری نخستین نمایشگاه مفهومی در سال 1354، تشکیل گروه‌های مختلفی چون گروه آبی، گروه 57، برادران شیشه‌گران (کورش، اسماعیل و بهزاد) و ... اشاره کرد.

در پایان این نشست، هنرمندان به گفت‌و‌گو با حاضران پرداختند و به سوال‌ۀای آنها در زمینه‌های مختلفی مانند جزئیات ساخت پوستر‌ها در زمان انقلاب و روند تاریخی جریان‌های هنری، پاسخ دادند.

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید